1) prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych w celu:

a) lepszego poznania zjawisk i procesów kształtujących stan, trwałość i rozwój lasów oraz ich wzajemnych powiązań z otaczającym środowiskiem przyrodniczym, społecznym i gospodarczym,

b) określenia metod wszechstronnego i zrównoważonego wykorzystania zasobów leśnych i ich ochrony,

c) trwałego zachowania i wzbogacania lasów dla należytego zaspokojenia potrzeb cywilizacyjnych obecnych i przyszłych pokoleń, a także upowszechnianie wyników tych badań i prac rozwojowych,

2) dokonywanie analiz i ocen wspomagających kształtowanie i realizację polityki leśnej państwa i programów rozwoju leśnictwa;

3) tworzenie naukowych podstaw i inicjowanie racjonalnych form trwałej
i zrównoważonej gospodarki leśnej dla wszystkich kategorii własności leśnej:

4) przystosowanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych do potrzeb praktyki:

5) wdrażanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

Zakres działania Instytutu obejmuje w szczególności:

1) realizację badań naukowych i prac rozwojowych dotyczących:

a) biologii i ekologii zbiorowisk leśnych oraz właściwości środowisk i siedlisk leśnych,

b) stanu, zachowania i rozwoju zasobów leśnych oraz kształtowania ich zdolności do pełnienia różnorodnych funkcji,

c) abiotycznych, biotycznych i antropogenicznych czynników wpływających na stan lasu oraz monitoringu środowiska leśnego,

d) stabilności i produktywności ekosystemów leśnych,

e) zrównoważonego użytkowania lasu wielofunkcyjnego,

f) instrumentów polityki leśnej oraz rozwoju gospodarki leśnej w skali lokalnej, regionalnej i ogólnokrajowej;

2) rozwijanie metod badań naukowych odnoszących się w szczególności do:

a) genetyki i fizjologii drzew leśnych oraz innych organizmów związanych ze środowiskiem leśnym,

b) ekologii lasu i ochrony przyrody,

c) zoologii i gospodarowania populacjami zwierząt wolno żyjących,

d) siedliskoznawstwa leśnego i gospodarki wodnej,

e) hodowli i produkcyjności lasu,

f) ochrony lasu,

g) urządzania, inwentaryzacji i monitoringu lasu,

h) użytkowania zasobów leśnych,

i) ekonomiki gospodarstwa leśnego,

j) polityki leśnej;

3) sporządzanie prognoz, ekspertyz, prac studialnych oraz innych opracowań;

4) realizacje zadań w zakresie upowszechniania i wdrażania systemów PEFC (Programme of the Endorsement of Forest Certification), FSC (Forest Stewardship Council), EMAS (Ecomanagment and Audit Scheme) ) i innych zapewniających trwałe i zrównoważone zagospodarowanie lasów;

5) monitorowanie konwencji, programów i innych dokumentów międzynarodowych z zakresu ochrony środowiska;

6) usługi w zakresie badań i analiz technicznych, dotyczących elementów środowiska przyrodniczego;

7) upowszechnianie nowych rozwiązań, prowadzenie osłony naukowej przy wdrażaniu wyników badań do praktyki oraz doradztwo w tym zakresie;

8) podnoszenie kwalifikacji naukowych i zawodowych pracowników IBL oraz innych pracowników związanych z gospodarką leśną i ochroną środowiska przyrodniczego, w szczególności poprzez realizację rozpraw doktorskich i habilitacyjnych;

9) prowadzenie studiów doktoranckich i podyplomowych;

10) prowadzenie biblioteki naukowej;

11) wydawanie publikacji oraz ich wymianę i sprzedaż;

12) gromadzenie i przechowywanie przyrodniczych zbiorów naukowych oraz ich udostępnianie na zasadach przyjętych w nauce;

13) prowadzenie i rozwijanie baz danych związanych z przedmiotem działania Instytutu;

14) organizowanie krajowych i międzynarodowych kongresów, sympozjów oraz seminariów i innych spotkań naukowych;

15) współpracę ze szkołami wyższymi, z innymi instytutami badawczymi, placówkami naukowymi, organizacjami gospodarczymi oraz społecznymi w kraju i za granicą;

16) prowadzenie gospodarki zasobami mieszkaniowymi i innymi nieruchomościami;

17) usługi krótkotrwałego zakwaterowania;

18) usługi w zakresie nieperiodycznych form kształcenia w szczególności szkoleń, warsztatów, kursów;

19) działalność poligraficzną;

20) sprzedaż materiałów i składników majątkowych.